Statuty litewskie: rękopisy, które przetrwały

Statuty litewskie są zwykle omawiane jako teksty prawne. Są jednak również obiektami materialnymi: rękopisami i drukowanymi księgami, które przechodziły przez sądy, biblioteki szlacheckie, kolekcje rodzinne, a z czasem trafiały do instytucji publicznych. Ich dzieje są więc historią prawa, ale także proweniencji.

Pierwszy Statut — 1529

Pierwszy Statut Litewski wszedł w życie w 1529 roku jako pierwsza kompleksowa kodyfikacja prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nie został wówczas wydrukowany. Funkcjonował w formie odpisów rękopiśmiennych, przede wszystkim w ruskim języku kancelaryjnym państwa, a później również w przekładach polskich i łacińskich.

Oryginalny rękopis nie zachował się. Obecnie za zachowane uznaje się zaledwie siedem rękopiśmiennych kopii. To wyjątkowo mało jak na kodeks używany w praktyce na rozległym terytorium. Wiadomo, że kopii było więcej; część zniknęła z udokumentowanego obiegu, inne mogły zostać zniszczone lub trafić do kolekcji pod odmiennymi opisami.

Drugi Statut — 1566

Drugi Statut znacząco rozszerzył i zrewidował wcześniejszy kodeks. Odzwierciedlał reformy polityczne, sądowe i administracyjne Wielkiego Księstwa w dekadach poprzedzających unię lubelską oraz regulował rozwinięty system sądów i samorządu szlacheckiego.

Podobnie jak pierwszy, początkowo krążył w rękopisach. Znanych jest dziś około pięćdziesięciu ośmiu przekazów rękopiśmiennych w językach ruskim, polskim i łacińskim. Wiele z nich ma złożoną historię własności: egzemplarze należące niegdyś do bibliotek szlacheckich i uczonych trafiły później do dużych zbiorów instytucjonalnych.

Łaciński przekład z 1576 roku, wiązany z Augustynem Rotundusem, przypomina, że Statuty nie były izolowanymi lokalnymi kodeksami. Należały do szerszej europejskiej kultury prawnej i politycznej, były przepisywane, tłumaczone i przechowywane w kilku językach.

Trzeci Statut — 1588

Trzeci Statut Litewski został zatwierdzony w 1588 roku i stanowił dojrzałą formę systemu prawnego Wielkiego Księstwa. W przeciwieństwie do dwóch poprzednich został wydrukowany. Wczesne wydania cyrylickie ukazały się w Wilnie w drukarni Mamoniczów, przekształcając rękopiśmienną tradycję prawa w tradycję drukowaną.

Trzeci Statut pozostawał w mocy przez ponad dwa stulecia. Przetrwał rozbiory Rzeczypospolitej i obowiązywał na dawnych ziemiach Wielkiego Księstwa aż do jego ostatecznego zniesienia przez Imperium Rosyjskie w 1840 roku. Ponieważ był drukowany, zachowało się znacznie więcej egzemplarzy niż w przypadku pierwszych dwóch Statutów, choć najwcześniejsze wydania nadal są obiektami o dużej wartości historycznej i bibliograficznej.

Od prawa do proweniencji

Trzy Statuty pokazują wyraźną ewolucję: Pierwszy przetrwał w bardzo niewielkiej grupie rękopisów, Drugi w szerszej tradycji rękopiśmiennej, a Trzeci w drukowanych wydaniach, które rozpowszechniano na znacznie większą skalę.

Same liczby nie opowiadają jednak całej historii. Każdy rękopis lub wczesny druk ma własną proweniencję. Mógł przechodzić przez bibliotekę majątkową, zostać odziedziczony, przemieszczony podczas wojny, znaleźć się w handlu antykwarycznym albo na pokolenia zniknąć z katalogów.

W tym miejscu Statuty łączą się z szerszym obszarem badań The Missing Canvas. Książki i rękopisy mogą znikać z publicznego obiegu podobnie jak obrazy. Obiekt nie musi zostać zniszczony, aby stać się „zaginionym”; czasem po prostu przechodzi w ręce prywatne i przestaje być dokumentowany.

Pierwszy Statut stawia to pytanie szczególnie wyraźnie. Dziś znamy siedem egzemplarzy. Kiedyś było ich więcej. Co stało się z pozostałymi?