Józef Marszewski

Biografia pełna sprzecznych dat

Nawet podstawowe daty życia Józefa Marszewskiego wymagają ostrożności. Znaczna część literatury dwudziestowiecznej oraz współczesnych baz podaje narodziny około 1825 roku i śmierć w Warszawie w 1883 roku. Taką chronologię powtarzają starsze polskie katalogi, część literatury aukcyjnej oraz niektóre międzynarodowe bazy muzealne. Istnieją jednak źródła przemawiające za innym przebiegiem biografii.

Wojciech Gerson, który znał Marszewskiego osobiście i poświęcił mu tekst w 1891 roku, wiązał artystę z Wilnem i podawał rok 1827 jako datę urodzenia. Nowsze badania litewskie zwróciły uwagę na księgi parafialne dotyczące Juozapasa Kazimierasa Marševskisa oraz zapis śmierci malarza w Wilnie w marcu 1874 roku. Na dawnym nagrobku artysty widniały również daty 1827–1874, a litewska dokumentacja konserwatorska identyfikuje go właśnie w ten sposób.

W opracowaniu naukowym właściwsze jest zatem pokazanie rozbieżności niż bezrefleksyjne powtórzenie jednej tradycyjnej wersji. The Missing Canvas przyjmuje 1827–1874 jako chronologię najlepiej wspartą dokumentami archiwalnymi, zachowując w tekście również wariant 1825–1883, ponieważ nadal występuje on w katalogach muzealnych, aukcyjnych i bibliograficznych. Rozbieżność wpływa na datowanie późnych dzieł, historię wystaw, a nawet interpretację znanego portretu fotograficznego tradycyjnie datowanego na 1875 rok.

Wilno, pierwsza edukacja i tradycja pejzażowa

Początki edukacji artystycznej Marszewskiego także są przedstawiane niejednoznacznie. Według różnych źródeł uczył się u Aleksandra Kokulara w Warszawie albo u Wincentego Dmochowskiego w Wilnie; możliwe, że zetknął się z oboma środowiskami. Szczególnie ważny jest trop wileński. Dmochowski należał do najważniejszych pejzażystów wywodzących się z tradycji artystycznej Uniwersytetu Wileńskiego, a późniejsze prace Marszewskiego dzielą z tym kręgiem zainteresowanie topografią, architekturą i krajobrazem jako nośnikiem pamięci historycznej.

W latach 1853–1856 Marszewski studiował malarstwo pejzażowe w Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, w kręgu Maksyma Worobjowa. Źródła akademickie i późniejsze biografie odnotowują srebrne medale za kompozycje pejzażowe, między innymi za widok Newy podczas spływu kry oraz widok Rewla. Studia utrwaliły jego dyscyplinę rysunkową, konstrukcję przestrzeni oraz umiejętność budowania obrazu za pomocą światła i zjawisk atmosferycznych.

Marszewski utrzymywał również kontakty z artystami rosyjskiego pejzażu; źródła wspominają jego znajomość z Iwanem Szyszkinem. Pokazuje to, że jego twórczość należy widzieć w szerszej sieci artystycznej Europy Środkowo-Wschodniej, a nie wyłącznie w ramach jednego środowiska narodowego.

Düsseldorf, Paryż, Włochy i pejzaż europejski

Po studiach petersburskich Marszewski intensywnie podróżował. Odwiedzał Paryż, Hiszpanię, Szwajcarię, Włochy i Niemcy. W Düsseldorfie znalazł się w kręgu Andreasa Achenbacha, jednego z najbardziej wpływowych europejskich pejzażystów. Szkoła düsseldorfska proponowała model, w którym obserwacja natury łączyła się z wyrazistą kompozycją, świadomie prowadzonym światłem i nastrojem.

Równie ważne były Włochy. Marszewski malował wybrzeża Morza Śródziemnego, zatoki, porty oraz idealizowane pejzaże południowe, często w stosunkowo niewielkich formatach. Sygnowany Pejzaż włoski z 1866 roku znajduje się w kolekcji TARTLE, Łodzie rybackie we Francji z 1869 roku zostały opublikowane z kolekcji Ellex Valiunas, a Pejzaż śródziemnomorski z 1870 roku jest dokumentowany w kolekcji dr. Jauniusa Gumbisa.

Podróże nie były jedynie epizodem edukacyjnym. Poszerzyły język malarski, który artysta później wykorzystywał w pejzażach litewskich. Z południowego doświadczenia mogła wynikać szczególna miękkość i ciepło światła w niektórych widokach Wilna, podczas gdy Düsseldorf wzmocnił jego zainteresowanie dramaturgią nieba, wody, ruin oraz odległego horyzontu.

Malarz Wilna i jego okolic

Najważniejsze kulturowo obrazy Marszewskiego to prawdopodobnie pejzaże Wilna i okolic. Artysta przedstawiał Górę Giedymina, Ogród Bernardyński, przedmieścia miasta, doliny Wilenki i Wilii, drogi prowadzące poza miasto oraz szerokie panoramy oglądane z wyniesionych punktów. Dzieła te mają wartość dokumentacyjną, ponieważ zachowują elementy dziewiętnastowiecznej topografii, lecz nie są zwykłymi wedutami.

U Marszewskiego Wilno staje się krajobrazem. Drogi, skarpy, roślinność i rzeki bywają równie ważne jak kościoły czy zabytki architektury. Niewielkie postacie wprowadzają rytm codzienności, a miasto często oglądane jest z obrzeży, jak gdyby kultura i natura tworzyły jeden organizm.

Ta dwoistość tłumaczy, dlaczego jego malarstwo określa się zarazem jako romantyczne i realistyczne. Miejsca są rozpoznawalne i precyzyjne, ale emocjonalna siła kompozycji wynika przede wszystkim ze światła: wieczornego blasku, mgły, księżyca, odbić na wodzie oraz kontrastu między oświetloną dalą a ciemniejszym pierwszym planem. Krajobraz nocny z wiatrakami, namalowany w Düsseldorfie w 1864 roku i przechowywany w Muzeum Narodowym w Warszawie, należy do najlepszych przykładów tej nastrojowości.

Troki: motyw, obraz muzealny i dzieło o nieznanym miejscu przechowywania

Troki zajmują szczególne miejsce w twórczości Marszewskiego. Ruiny zamku na wyspie pozwalały połączyć precyzyjnie rozpoznawalną topografię z typowo romantycznym motywem architektury naznaczonej czasem, odizolowanej taflą wody i przekształconej przez światło zachodu słońca.

Nie należy jednak utożsamiać dwóch różnych prac. Muzeum Narodowe w Warszawie przechowuje duży obraz Ruiny zamku w Trokach o zachodzie słońca z 1866 roku, o wymiarach około 80 × 119 cm. Inna kompozycja, sprzedana później pod niemieckim tytułem Burgruine auf einer Insel, pojawiła się w Dorotheum w Wiedniu 13 września 1995 roku jako pozycja 723. The Missing Canvas identyfikuje ją jako kolejny Widok na Troki. Obecne miejsce przechowywania tej pracy pozostaje nieustalone.

Józef Marszewski w kolekcjach prywatnych

Marszewski jest szczególnie interesujący z punktu widzenia badań proweniencyjnych, ponieważ znacząca część jego twórczości pozostawała poza muzeami. Dawne katalogi warszawskie wspominają, że wiele jego obrazów znajdowało się w dworach i pałacach na terenach Ukrainy, gdzie artysta przez dłuższy czas przebywał. Katalog zbiorów Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych z 1925 roku przypominał jego pobyt w Wołodarce u Leopolda Abramowicza oraz obecność licznych prac w tamtejszych rezydencjach.

Ten model przetrwał także w kolekcjonerstwie współczesnym. Łodzie rybackie we Francji z 1869 roku opublikowano z kolekcji Ellex Valiunas. Pejzaż śródziemnomorski z 1870 roku jest dokumentowany w kolekcji dr. Jauniusa Gumbisa. TARTLE posiada Pejzaż włoski z 1866 roku. Pokazuje to, że dorobku Marszewskiego nie da się odtworzyć wyłącznie na podstawie zbiorów muzeów narodowych.

Proweniencja prywatna ma szczególne znaczenie dla niewielkich pejzaży. Obrazy tego typu były łatwe do przewożenia, atrakcyjne dla podróżujących kolekcjonerów i często przechodziły drogą dziedziczenia. Dzieło może przez kilka pokoleń pozostawać w jednej rodzinie, znikając całkowicie z literatury wystawowej, a następnie wrócić do obiegu poprzez aukcję bez zachowanej wiedzy o wcześniejszych właścicielach.

Dzieła zaginione, nieodnalezione i znane jedynie ze źródeł

Niektóre części twórczości Marszewskiego znamy przede wszystkim z przekazów pisanych. Literatura odnotowuje portrety, obrazy religijne oraz wczesną scenę batalistyczną Przejście przez Berezynę z 1847 roku, jednak dzieł tego rodzaju nie ma w powszechnie znanym korpusie muzealnych pejzaży. Jest to jeden z najmocniejszych argumentów za tym, że zachowany dorobek artysty pozostaje niepełny.

Dawne katalogi wystaw otwierają kolejne tropy. Sprawozdanie krakowskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych z 1864 roku wymienia Ruiny zamku trockiego. Drzeworyt opublikowany w 1869 roku reprodukował inny obraz Marszewskiego — ruiny zamku w Chupkowie/Hupkowie, wystawiane wówczas w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych. Taka grafika może zachować kompozycję obrazu nawet wtedy, gdy samo płótno nie jest obecnie zidentyfikowane.

Przedwojenna kolekcja warszawskiej Zachęty zawierała także sygnowany obraz Krowa z 1867 roku, zapisany przez spadkobierców Feliksa Gebethnera. Dzieło figuruje w katalogach z 1925, 1935 i 1938 roku. Ustalenie późniejszych losów prac odnotowanych w przedwojennych katalogach instytucjonalnych jest jednym z podstawowych zadań badań proweniencyjnych.

W przeciwieństwie do dossier Jana Rustema na tej stronie, gdzie kilka konkretnych obrazów posiada jednoznaczną dokumentację polskich strat wojennych, obecny stan badań nad Marszewskim nie pozwala jeszcze odpowiedzialnie określić podobnej grupy jako zniszczonej lub zrabowanej podczas II wojny światowej. Dopóki nie zostanie odnaleziony odpowiedni wpis w rejestrze strat, właściwsze są określenia dzieło nieodnalezione, znane ze źródeł albo obecne miejsce przechowywania nieznane.

Sygnatura Józefa Marszewskiego i problem atrybucji

Właściciele poszukujący informacji o sygnaturze Józefa Marszewskiego mogą spotkać kilka udokumentowanych wariantów podpisu. Łodzie rybackie we Francji z 1869 roku są sygnowane „J. Marszewski 1869” w prawym dolnym rogu. Pejzaż śródziemnomorski z 1870 roku ma pełniejszy zapis „[Jó]zef Marszewski 70. P”, natomiast przedwojenna Krowa została w katalogu Zachęty opisana jako sygnowana „Józef Marszewski 1867 r.”. Na innych obrazach aukcyjnych spotykamy pełne nazwisko wraz ze skróconą datą.

Różnorodność podpisów oznacza, że sygnatura nie może być oceniana w oderwaniu od obrazu. Atrybucja wymaga porównania pisma, podobrazia, zaprawy, sposobu prowadzenia farby, konstrukcji pejzażu oraz proweniencji. Warto zwrócić uwagę na relację między nisko prowadzonym horyzontem a rozległym niebem, sposób budowania dalekiej architektury, niewielki sztafaż oraz modulację światła odbitego, wieczornego lub księżycowego.

Marszewski pracował w kilku krajach, a jego styl kształtowały Wilno, Petersburg i Düsseldorf. Nieznany obraz nie powinien być zatem odrzucany tylko dlatego, że nie przypomina najbardziej znanych widoków Wilna. Pejzaże włoskie, alpejskie, ukraińskie, nadmorskie i śródziemnomorskie należą do dobrze udokumentowanego zakresu jego twórczości.

Józef Marszewski — ceny obrazów i rynek sztuki

Publicznych wyników aukcyjnych Marszewskiego jest stosunkowo niewiele, dlatego cena konkretnego obrazu silnie zależy od tematu, formatu, stanu zachowania, proweniencji i jakości kompozycji. Najwyższe współczesne wyniki uzyskiwały dobre pejzaże włoskie i śródziemnomorskie. OneBid odnotowuje cenę końcową 17 780 EUR za Pejzaż śródziemnomorski sprzedany przez DESA Kraków w 2023 roku. W październiku 2025 roku Agra-Art sprzedała Z włoskiego wybrzeża z 1870 roku za 23 000 zł. Pejzaż włoski oferowany w Wilnie w 2026 roku miał estymację 13 000–15 000 EUR, lecz nie znalazł nabywcy.

Są to historyczne wyniki aukcyjne, a nie wycena. Cena obrazu Józefa Marszewskiego nie wynika wyłącznie z nazwiska autora. Na wartość mogą istotnie wpływać jakość, okres powstania, temat, wymiary, stan zachowania, sygnatura, proweniencja, publikacje oraz historia wystaw.

Dlatego rozmowa o cenie obrazu Józefa Marszewskiego, jego historii sprzedaży czy sygnaturze powinna zaczynać się od analizy konkretnego obiektu, a nie od uśrednionej wartości nazwiska. Dobrze udokumentowany widok Wilna lub Trok może mieć inne znaczenie historyczne i rynkowe niż niewielki, bardziej ogólny pejzaż, nawet jeśli oba dzieła są autentyczne. Kluczowe pozostają proweniencja, historia wystaw, stan zachowania oraz związek kompozycji z dobrze rozpoznanym zespołem topograficznych prac artysty.

Nieodnalezione dzieła i otwarte kwestie badawcze

Tabela ma charakter przeglądu badawczego, a nie catalogue raisonné. Określenie „nieznane” oznacza, że w źródłach wykorzystanych na tej stronie nie udało się ustalić obecnego miejsca dzieła; nie jest równoznaczne ze zniszczeniem.